Otyłość u dzieci i nastolatków: jak rozpoznać i jak leczyć

Jak rozpoznaje się nadwagę i otyłość u dziecka?

Dziecko rośnie, więc ta sama wartość BMI może być prawidłowa w jednym wieku, a za wysoka w innym. Dlatego u dzieci BMI nanosi się na siatkę centylową dla wieku i płci. 90. centyl oznacza, że 90 na 100 rówieśników tej samej płci ma BMI niższe.

Wspólne stanowisko polskich towarzystw naukowych z 2022 r. (Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Polskiego Towarzystwa Otyłości Dziecięcej, Polskiego Towarzystwa Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej, Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce i Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością) zaleca u dzieci od 3. do 18. roku życia polskie siatki centylowe BMI (siatki OLA dla dzieci w wieku 3–6 lat i OLAF dla dzieci i młodzieży w wieku 7–18 lat, opracowane w Instytucie „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”)^[1][2][3]:

• nadwaga: BMI powyżej 85. centyla (powyżej +1 odchylenia standardowego, SD),
• otyłość: BMI powyżej 97. centyla (powyżej +2 SD),
• ciężka otyłość u dzieci powyżej 5 lat: BMI powyżej +3 SD (99,9. centyl).

U dzieci poniżej 5 lat stosuje się standardy rozwojowe WHO: nadwaga to masa ciała w stosunku do długości lub wzrostu powyżej +2 SD od mediany, a otyłość powyżej +3 SD. U dzieci i młodzieży od 5 do 19 lat WHO przyjmuje BMI dla wieku powyżej +1 SD jako nadwagę i powyżej +2 SD jako otyłość^[4]. W innych krajach i w charakterystykach niektórych leków używa się jeszcze innych siatek, np. amerykańskich (CDC), na których otyłość to BMI od 95. centyla. Dlatego wynik zawsze interpretuje lekarz. Orientacyjnie BMI dziecka i jego centyl sprawdzisz w naszym kalkulatorze BMI dla dzieci.

Polskie zalecenia proponują też pomiar obwodu talii: obwód powyżej 90. centyla dla wieku i płci wskazuje na otyłość brzuszną. Więcej o pomiarach i powikłaniach u dorosłych przeczytasz w artykule Nadwaga i otyłość: diagnostyka i powikłania.

Co jeszcze sprawdza lekarz?

Sam wynik BMI to dopiero początek. Lekarz pyta o to, jak zmieniała się masa ciała dziecka, o jedzenie, ruch, sen, samopoczucie i choroby w rodzinie, ocenia wzrost i dojrzewanie oraz szuka przyczyn, które mogą wymagać innego leczenia (np. chorób hormonalnych, genetycznych lub działania leków). Stanowisko towarzystw wymienia m.in. takie badania^[1]:

• pomiar ciśnienia tętniczego, u dzieci od 3 lat co najmniej raz w roku,
• lipidogram, u dzieci od 2 lat co 2 lata,
• glukozę na czczo, a u dzieci od 10 lat z BMI powyżej 95. centyla doustny test obciążenia glukozą (OGTT) co 2 lata,
• aktywność ALT i ocenę wątroby przy podejrzeniu jej stłuszczenia,
• ocenę czynności nerek, zależnie od chorób towarzyszących.

Według tych samych zaleceń nie zaleca się oznaczania stężenia insuliny w diagnostyce powikłań otyłości u dzieci. O tym, jak rozpoznaje się zaburzenia gospodarki węglowodanowej, przeczytasz w artykule jakie są objawy insulinooporności.

Dlaczego warto zająć się wagą dziecka już teraz?

Otyłość to choroba przewlekła, a nie kwestia silnej woli dziecka czy błędów rodziców. Na jej rozwój wpływają m.in. geny, otoczenie i nawyki całej rodziny. Wczesne leczenie ma znaczenie, bo otyłość w dzieciństwie wiąże się z powikłaniami już w młodym wieku. Eksperci w stanowisku z 2022 r. podają m.in.^[1]:

• zaburzenia lipidowe, występujące nawet u 43% dzieci z otyłością,
• metaboliczne stłuszczenie wątroby, obecne u ok. 38% dzieci z nadwagą lub otyłością,
• nadciśnienie tętnicze, rozpoznawane u ok. 30% dzieci z otyłością,
• stan przedcukrzycowy i cukrzycę typu 2,
• obturacyjny bezdech w czasie snu, u 13–59% dzieci i nastolatków z nadwagą lub otyłością,
• problemy ortopedyczne, np. złuszczenie głowy kości udowej, choroba Blounta czy szpotawość kolan,
• u dziewcząt nieregularne miesiączki i zespół policystycznych jajników,
• obniżony nastrój, lęk, niską samoocenę i niezadowolenie z wyglądu.

WHO zwraca uwagę, że dzieci z otyłością częściej doświadczają stygmatyzacji, dyskryminacji i przemocy rówieśniczej, co odbija się na nauce i jakości życia^[4]. Otyłość ma też tendencję do utrzymywania się: według metaanalizy 15 badań kohortowych ok. 55% dzieci z otyłością ma otyłość także jako nastolatki, a ok. 80% nastolatków z otyłością nadal ją ma w dorosłości^[5]. To nie wyrok, ale dobry powód, żeby nie czekać, aż dziecko „wyrośnie”. Amerykańska Akademia Pediatrii pisze wprost, że nie ma dowodów na to, by czekanie lub odkładanie leczenia było u dzieci z otyłością właściwe^[6].

Na czym polega leczenie otyłości u dzieci?

Podstawą leczenia jest trwała zmiana stylu życia całej rodziny, nie tylko dziecka. Polskie towarzystwa naukowe podkreślają, że u młodszych dzieci zaangażowanie rodziców jest kluczowe, a zalecanym podejściem jest terapia poznawczo-behawioralna^[1]. Według wytycznych AAP najlepsze efekty daje intensywne leczenie rodzinne, obejmujące co najmniej 26 godzin bezpośrednich spotkań w ciągu 3–12 miesięcy^[6].

Cel leczenia zależy od wieku. U młodszych dzieci często wystarcza zatrzymanie przyrostu masy ciała: dziecko rośnie, więc BMI stopniowo spada. U starszych dzieci i nastolatków zaleca się redukcję masy ciała w kierunku 85. centyla BMI, a bezpieczne tempo to do 1–2 kg na miesiąc^[1].

Jedzenie

Polskie zalecenia nie polegają na restrykcyjnych dietach, tylko na regularnym, zbilansowanym jedzeniu całej rodziny:

• pięć posiłków dziennie (trzy główne i dwa mniejsze), bez podjadania między nimi,
• codzienne śniadanie,
• co najmniej 3 porcje warzyw i 2–3 porcje owoców dziennie,
• cukry proste poniżej 10% dziennej energii, czyli mniej słodyczy i słodzonych napojów.

Jeśli kaloryczność diety trzeba zmniejszyć, robi to lekarz lub dietetyk, dopasowując ją do wieku i wzrostu dziecka. Dziecko nie powinno samo przechodzić na diety odchudzające. Ogólne zasady zdrowego żywienia i profilaktyki opisujemy w artykule profilaktyka i leczenie nadwagi i otyłości.

Ruch, ekrany i sen

• Co najmniej 60 minut dziennie aktywności o umiarkowanej lub dużej intensywności. Najlepiej sprawdza się połączenie ćwiczeń wytrzymałościowych (np. rower, pływanie, gry z bieganiem) ze wzmacniającymi mięśnie.
• Czas przed ekranem poza nauką najwyżej 1–2 godziny dziennie.
• Wystarczająco długi sen. Za krótki sen u dzieci i nastolatków wiąże się z większym ryzykiem przybierania na wadze, a więcej ruchu w ciągu dnia pomaga lepiej spać.

Najłatwiej wprowadzać zmiany, gdy dotyczą wszystkich domowników: wspólne posiłki przy stole, wspólny spacer czy wycieczka rowerowa zamiast osobnych zasad „dla dziecka”.

Wsparcie psychologiczne

Psycholog pomaga dziecku i rodzicom zmieniać nawyki bez poczucia winy, radzić sobie z emocjami bez sięgania po jedzenie i budować dobrą relację z własnym ciałem. To ważne zwłaszcza wtedy, gdy dziecko jest smutne, wycofane albo słyszy przykre komentarze rówieśników.

Leki na otyłość u dzieci i nastolatków

Gdy zmiana stylu życia nie wystarcza, specjalista może rozważyć leczenie farmakologiczne. Według stanowiska towarzystw warto je rozważyć dopiero wtedy, gdy intensywna zmiana stylu życia nie zatrzymała przyrostu masy ciała ani nie poprawiła powikłań^[1]. Wytyczne AAP zalecają proponowanie leków nastolatkom od 12 lat z otyłością jako uzupełnienie leczenia behawioralnego^[6]. Decyzję podejmuje lekarz po ocenie dziecka, a leczenie zawsze idzie w parze z dietą, ruchem i wsparciem rodziny.

W Unii Europejskiej do leczenia otyłości u dzieci i młodzieży dopuszczone są (stan na 1 października 2026 r., według charakterystyk produktów leczniczych EMA^{[7][8][9][10][11][12]}):

W badaniu STEP TEENS^[13] nastolatki w wieku 12–17 lat z otyłością, leczone semaglutydem 2,4 mg raz w tygodniu razem ze zmianą stylu życia, po 68 tygodniach zmniejszyły BMI średnio o 16,1%, a w grupie placebo BMI wzrosło o 0,6%^[7]. W badaniu SCALE Kids^[14] u dzieci od 6 do 11 lat z otyłością liraglutyd (3 mg na dobę lub maksymalna tolerowana dawka) zmniejszył BMI po 56 tygodniach średnio o 5,8%, a w grupie placebo BMI wzrosło o 1,6%^[8]. W badaniu SCALE Teens^[15] u nastolatków, którzy po 56 tygodniach przestali przyjmować liraglutyd, BMI częściowo wracało, dlatego trwałe nawyki są ważne także w czasie leczenia lekiem.

Polskie towarzystwa naukowe nie zalecają metforminy jako leku wspomagającego leczenie otyłości u dzieci i młodzieży. Najczęstsze działania niepożądane leków z grupy GLP-1 to nudności, wymioty i biegunka. Więcej o samych lekach u dorosłych przeczytasz w artykule zastrzyki na odchudzanie: najważniejsze informacje.

Leczenie operacyjne u nastolatków

Operacja bariatryczna u nastolatków to rzadkie rozwiązanie dla młodzieży z bardzo ciężką otyłością. Według stanowiska towarzystw można ją rozważyć przy BMI powyżej 40 kg/m² albo powyżej 35 kg/m² z powikłaniami (np. cukrzycą, nadciśnieniem, bezdechem sennym czy stłuszczeniem wątroby), po co najmniej 12 miesiącach leczenia dietą i ruchem. Zabieg wykonuje się wyłącznie w wysokospecjalistycznych ośrodkach, z udziałem zespołu: endokrynologa dziecięcego lub specjalisty leczenia otyłości, psychologa, chirurga dziecięcego, anestezjologa, dietetyka i fizjoterapeuty^[1]. Wytyczne AAP zalecają, by nastolatki od 13 lat z ciężką otyłością były kierowane na ocenę kwalifikacji do takiego leczenia^[6].

Kiedy zgłosić się z dzieckiem do lekarza?

Lekarz POZ mierzy i waży dziecko oraz wylicza BMI podczas bilansów zdrowia^[16]. Warto umówić konsultację, gdy:

• BMI dziecka na polskiej siatce centylowej przekracza 85. centyl,
• dziecko szybko przybiera na wadze,
• pojawiają się chrapanie i przerwy w oddychaniu w czasie snu, ból bioder lub kolan, utykanie, nieregularne miesiączki,
• dziecko jest smutne, wycofane albo słyszy przykre komentarze o swoim wyglądzie,
• w rodzinie występują cukrzyca typu 2, nadciśnienie lub otyłość.

Jak wygląda konsultacja w Zapytaj Lekarza?

W Zapytaj Lekarza możesz umówić konsultację leczenia otyłości dzieci i młodzieży online, w formie rozmowy wideo, albo stacjonarnie w naszej przychodni w Lublinie przy ul. Chodźki 3. Rodzic lub opiekun prawny uczestniczy w całej konsultacji dziecka, zarówno online, jak i w przychodni. Lekarz pyta o historię masy ciała, jedzenie, ruch, sen i samopoczucie dziecka, ocenia pomiary, zleca potrzebne badania i razem z Wami ustala plan leczenia. W razie potrzeby kieruje do dietetyka lub psychologa. O ewentualnym leku decyduje specjalista po ocenie dziecka. Warto mieć pod ręką książeczkę zdrowia z wynikami bilansów, aktualny wzrost i masę ciała oraz wyniki badań, jeśli je macie.

Jeśli szukasz pomocy dla siebie, zajrzyj na stronę leczenie otyłości.

Najczęściej zadawane pytania