Przejdź do głównej treści
Zdrowie psychiczneArtykuł

ADHD u dorosłych: objawy, diagnoza i leczenie

Chaos, spóźnienia, odkładanie spraw na później i wewnętrzny niepokój nie muszą oznaczać lenistwa. Jak ADHD wygląda u dorosłych, zwłaszcza u kobiet, co jeszcze może powodować problemy z koncentracją i co daje diagnoza.

KWlek. Katarzyna WoźniakZaktualizowano: Opublikowano: 12 min
Kobieta przy biurku zastawionym karteczkami, notesem i kubkiem kawy patrzy w okno

Budzisz się z planem podbicia świata, a kończysz dzień, zastanawiając się, dlaczego wysłanie jednego maila zajęło Ci trzy godziny? Masz wrażenie, że wszyscy dookoła dostali jakąś „instrukcję obsługi dorosłości”, która Tobie gdzieś zginęła?

Ciągle słyszysz (albo powtarzasz sobie w głowie): „Gdybyś tylko bardziej się postarała...”, „Zdolna, ale leniwa”, „Taka twoja chaotyczna uroda”. A co, jeśli to nie lenistwo, tylko neurobiologia, wpływająca na pracę układu nerwowego?

Szacuje się, że ADHD ma ok. 3 proc. dorosłych, a jego objawy nawet ok. 7 proc.[1] Wiele z nich – zwłaszcza kobiet – żyje bez diagnozy, nadrabiając deficyty uwagi ogromnym kosztem emocjonalnym. Twoje trudności mogą mieć swoje medyczne uzasadnienie.

ADHD u dorosłych to nie moda – to realna różnica neurobiologiczna

Wielu osobom ADHD wciąż kojarzy się z 7-latkiem, który biega po klasie i przeszkadza nauczycielce w prowadzeniu lekcji. To krzywdzący stereotyp! ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) to zaburzenie neurorozwojowe. Oznacza to, że Twój mózg rozwijał się w specyficzny sposób już od dzieciństwa.

ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) to zaburzenie neurorozwojowe opisane zarówno w DSM-5-TR, jak i ICD-11. Charakteryzuje je utrwalony wzorzec (nie wszystkie elementy muszą występować jednocześnie, np. u części osób dominuje sama nieuwaga):

  • trudność w utrzymaniu uwagi;
  • nadpobudliwość psychoruchowa (u dorosłych częściej jako wewnętrzne poczucie niepokoju/niestabilność, a nie widoczne wiercenie się);
  • impulsywność.

O co chodzi w ADHD? Między innymi o neuroprzekaźniki. Mózg osoby z ADHD inaczej reguluje przekazywanie sygnałów z udziałem dopaminy (i noradrenaliny), która wpływa na motywację, koncentrację i hamowanie impulsów[2]. Dlatego potrafisz spędzić 6 godzin, robiąc research na temat hodowli jedwabników (bo to nowe i ciekawe = dopamina!), ale fizycznie nie jesteś w stanie zmusić się do wypełnienia prostego druku w urzędzie (nuda = brak dopaminowej „nagrody”). To nie brak silnej woli. To biochemia.

ADHD nie jest „modą” z TikToka; nie można go „złapać” w dorosłości, ale też zwykle się z niego nie „wyrasta”. Badania pokazują, że u 60–70 proc. dzieci z ADHD objawy występują również w życiu dorosłym[3], a u części wracają epizodycznie np. przy zmianach w otoczeniu czy większych obciążeniach[4]. Co się jednak zmienia? Dochodzi do tzw. internalizacji objawów. Nadpobudliwość, która u dziecka oznaczała bieganie po klasie, u dorosłego „wchodzi do środka”. Zamienia się w wewnętrzny niepokój, ciągłe napięcie mięśni, gonitwę myśli i poczucie, że „musisz coś robić”. Komuś z zewnątrz może się wydawać, że siedzisz spokojnie (choć pewnie tupiesz nogą pod biurkiem lub zakręcasz włosy na palec), ale w Twojej głowie trwa nieustanny natłok skojarzeń. To sprawia, że jesteś chronicznie zmęczona, nawet jeśli fizycznie niewiele robiłaś.

Nie tylko dzieci – ADHD u dorosłych kobiet to osobna historia

Kobiety z objawami ADHD często „giną” w systemie. Dlaczego? Bo kryteria diagnostyczne przez dekady tworzono na podstawie obserwacji chłopców. Dziewczynki rzadziej prezentują zachowania agresywne czy skrajnie nadruchliwe[5].

Dziewczynki z ADHD (jeszcze niezdiagnozowanym) często bujają w obłokach. Są marzycielkami, które patrzą w okno, gubią gumki do włosów i notorycznie zapominają o pracy domowej. Nauczyciele mówią o nich: „grzeczne, ale nieskupione”, ponieważ jednak nie sprawiają problemów wychowawczych, rzadko są kierowane do poradni.

W dorosłość wchodzą z umiejętnością maskowania, dzięki której „ukrywają” życiowy chaos:

  • by nie zapomnieć o spotkaniu, ustawiają 5 alarmów i obsesyjnie sprawdzają kalendarz,
  • by się nie spóźnić, przychodzą na spotkanie godzinę przed czasem i czekają w aucie,
  • by nie wyjść na „głupią” w rozmowie, milczą, choć w głowie mają tysiąc dygresji.

Kobiety z ADHD często są perfekcjonistkami. Przykrywają chaos ogromnym nakładem pracy, nierzadko kosztem snu i zdrowia. Otoczenie zauważa sukcesy: „Wow, jak ona to wszystko ogarnia!”. Nie widzi jednak ich ceny: chronicznego zmęczenia, stanów lękowych, niskiej samooceny i poczucia bycia oszustką („Gdyby wiedzieli, jak funkcjonuję, nikt by mnie nie zatrudnił”).

Jak ADHD przejawia się w dorosłym życiu?

Osoby dorosłe z ADHD odczuwają skutki nieuwagi niemal w każdym aspekcie codzienności: proste czynności – jak zapłacenie rachunku czy wysłanie ważnego e-maila – potrafią „wyparować” z pola świadomości, gdy tylko pojawi się bodziec ciekawszy lub pilniejszy. Z pozoru chwilowe przerwanie zadania (na przykład zajrzenie do telefonu po otrzymaniu powiadomienia) często kończy się kilkugodzinną odyseją po internecie, a pierwotne zadanie wraca do pamięci dopiero w chwili frustracji („Dlaczego znów mi się nie udało?”). Trudność w utrzymaniu uwagi przekłada się też na relacje: zapomniane urodziny czy niestawienie się na umówione spotkanie bywa odczytywane jako brak zaangażowania, choć w rzeczywistości jest konsekwencją deficytu pamięci roboczej i tak zwanego time blindness, czyli zniekształconego poczucia upływu czasu.

Nadpobudliwość u dorosłych rzadko wygląda tak spektakularnie jak u dzieci; częściej przybiera formę wewnętrznego „drgającego silniczka”. Umysł produkuje strumień myśli, a ciało szuka ujścia – stąd nieustanne stukanie stopą o podłogę, skręcanie pasma włosów czy obracanie długopisu między palcami. Ta ukryta aktywność wiąże się z trudnością pełnego relaksu: kiedy ludzie dookoła odpoczywają przy filmie, osoba z ADHD po kilku minutach czuje się „uwięziona” i zaczyna szukać dodatkowych bodźców – przekąsek, smartfona, rozmowy. Przewlekłe napięcie powoduje zmęczenie układu nerwowego i w konsekwencji pogorszenie snu (paradoksalnie wiele osób zasypia dopiero po „dobiciu się” mocnym serialem lub grą, które chwilowo tłumią nadmiar myśli).

Z kolei impulsywność ujawnia się w decyzjach podejmowanych z prędkością błyskawicy, zanim rozum zdąży ocenić konsekwencje. Pojawia się promocja – koszyk zakupów zapełnia się, bo „to okazja, najwyżej później oddam” (przy czym zwrot najczęściej nie następuje, bo przegapia się termin). Podczas rozmowy impulsywność powoduje wchodzenie komuś w zdanie, kończenie cudzych myśli lub zbyt szczere komentarze, co może być odczytane jako brak szacunku. W życiu zawodowym ta sama cecha skutkuje częstymi zmianami pracy albo kierunku studiów – nowy projekt urzeka, przynosi ekscytację, lecz gdy tylko początkowy „haj” opada, nadchodzą znużenie i chęć podjęcia kolejnego wyzwania. W dłuższej perspektywie taka dynamika bywa kosztowna finansowo i emocjonalnie: rachunki rosną, relacje się chwieją, a samoocena spada.

Wszystkie trzy domeny splatają się, tworząc unikatowy profil trudności, ale też potencjału. Zrozumienie, że te zachowania wynikają z neurobiologii – a nie z lenistwa czy braku silnej woli – to pierwszy krok do wdrożenia strategii, które pomagają wyhamować impuls, okiełznać uwagę i dać umysłowi bezpieczny wentyl ukrytej energii.

Objawy ADHD u dorosłych i przykłady z codzienności
ObjawyPrzykłady z codzienności
Nieuwagaodkładanie płatności „na później”, przerywanie zadań w połowie, zapominanie o urodzinach przyjaciół
Nadpobudliwośćwewnętrzne napięcie, trudności z relaksowaniem się, „kręcenie” włosów lub długopisem
Impulsywnośćpochopne zakupy online, wtrącanie się w środek zdania rozmówcy, częste zmiany pracy

Czy to coś więcej niż chaos w głowie? 12 sygnałów alarmowych u dorosłych

ADHD u dorosłych to znacznie więcej niż stereotypowe „wiercenie się w ławce”. To specyficzny wzorzec funkcjonowania, który wpływa na każdy aspekt Twojego dnia. Zobacz, ile z tych punktów brzmi znajomo:

  • Paraliż wykonawczy (prokrastynacja): chcesz coś zrobić, wiesz, że musisz, ale nie możesz wstać z kanapy, dopóki stres (deadline) nie wystrzeli w kosmos.
  • Ślepota czasowa: „wyjdę za 5 minut” zamienia się w godzinę. Masz wrażenie, że czas płynie dla Ciebie inaczej niż dla reszty świata.
  • Gubienie przedmiotów: telefon, portfel, okulary – ciągle znikają, mimo że „przed chwilą tu leżały”.
  • Słomiany zapał: masz w domu sprzęt do jogi, maszynę do szycia i gitarę? Szybko się zapalasz, ale gdy mija efekt nowości, porzucasz hobby.
  • Impulsywne zakupy: kupujesz pod wpływem emocji („muszę to mieć teraz na poprawę humoru”), co często kończy się debetem na koncie.
  • Przerywanie innym: wiesz, że to niegrzeczne, ale boisz się, że zapomnisz, co chciałaś powiedzieć, więc wchodzisz rozmówcy w słowo.
  • Zapominanie o zobowiązaniach: nieopłacone rachunki, zapomniane wizyty lekarskie – mimo szczerych chęci bycia odpowiedzialną.
  • Rozchwianie emocjonalne: drobna krytyczna uwaga potrafi Cię załamać, a wybuchy złości są gwałtowne, lecz (jakby na pocieszenie) krótkie.
  • Wewnętrzny niepokój: czujesz się, jakby napędzał Cię motorek bez wyłącznika. Nawet gdy siedzisz w fotelu, Twoje ciało jest napięte – mimowolnie tupiesz nogą, obracasz pierścionek, napinasz mięśnie. Próba „nicnierobienia” i fizycznego relaksu (np. leżenia na plaży) zamiast ulgi wywołuje u Ciebie drażliwość i poczucie marnowania czasu.
  • „Stosy” zagłady: sterty ubrań, papierów i „przydasiów”, z którymi nie wiesz, co zrobić, więc omijasz je wzrokiem.
  • Problemy ze snem: wieczorna gonitwa myśli („Dlaczego tak się zachowałam 8 lat temu?”) i ogromny problem z dobudzeniem się rano.
  • „Wyłączanie się”: ktoś do Ciebie mówi, kiwasz głową, ale myślami jesteś na innej planecie.

Taka lista nie zastępuje diagnozy. Podobne trudności mogą mieć też inne przyczyny, dlatego lekarz zawsze sprawdza, czy objawów nie wyjaśnia coś innego[6].

Choroby powodujące problemy z koncentracją

Problemy z koncentracją mogą wynikać z różnych przyczyn, zarówno fizycznych, jak i psychicznych. Oto najczęstsze choroby i zaburzenia, które mogą wpływać na skupienie uwagi:

  • Depresja – zaburzenie nastroju, które może prowadzić do trudności z koncentracją i utrzymaniem uwagi. Leczenie obejmuje psychoterapię i leczenie farmakologiczne. Więcej przeczytasz w artykule o objawach depresji.
  • Zaburzenia lękowe – nadmierny niepokój czy lęk mogą utrudniać skupienie. Leczenie może obejmować terapię poznawczo-behawioralną, leki przeciwlękowe lub antydepresyjne, a także techniki relaksacyjne, takie jak medytacja czy joga. Więcej o zaburzeniach lękowych.
  • Niedoczynność tarczycy – może powodować zaburzenia koncentracji. Leczenie polega na przyjmowaniu brakującego hormonu tarczycy (lewotyroksyny).
  • Anemia – najczęściej z niedoboru żelaza – może prowadzić do zmęczenia i problemów z koncentracją. Leczenie zależy od przyczyny; przy niedoborze żelaza polega na suplementacji żelaza (najlepiej w postaci leku, a nie suplementu diety) oraz ewentualnych zmianach w diecie.
  • Bezsenność – brak regularnego i odprężającego snu może wpływać na zdolność skupienia. Leczenie może obejmować zmiany stylu życia (higiena snu), terapię behawioralną lub farmakoterapię.
  • Choroby naczyniowe mózgu (miażdżyca naczyń) – uszkodzenie naczyń krwionośnych w mózgu może prowadzić do problemów z koncentracją. Leczenie obejmuje kontrolowanie czynników ryzyka, takich jak wysokie ciśnienie krwi, cukrzyca czy hiperlipidemia, oraz – gdy są wskazania – stosowanie leków przeciwpłytkowych i przeciwmiażdżycowych.

Jakie badania wykonać?

Jeśli zauważasz u siebie problemy z koncentracją, warto porozmawiać z lekarzem, który przeprowadzi wywiad i oceni, czy konieczne są dalsze badania. Badania, które mogą być wykonane to m.in.:

  • Badania krwi – aby ocenić poziom hormonów tarczycy, żelaza, witamin czy glukozy, czyli cukru we krwi. Dobór odpowiednich badań oraz ich analizę powinien przeprowadzić lekarz. W razie rozpoznania niedoborów lub chorób należy jak najszybciej wdrożyć odpowiednie leczenie.
  • Testy psychologiczne – badania sprawności poznawczej, które oceniają koncentrację, pamięć, a także inne funkcje umysłowe. Pozwalają obiektywnie ocenić, czy występują deficyty w zakresie funkcji poznawczych.
  • Elektroencefalografia (EEG) – badanie aktywności elektrycznej mózgu, które może wykryć zaburzenia powiązane z epilepsją czy innymi problemami neurologicznymi. Jest to badanie specjalistyczne, które wykonuje się czasem po zrobieniu podstawowych badań przesiewowych z krwi oraz zrobieniu testów psychologicznych. Ani EEG, ani badania obrazowe nie służą do rozpoznania ADHD.
  • Badania obrazowe głowy – aby ocenić strukturę mózgu i wykryć ewentualne zmiany, które mogą wpływać na koncentrację. W przypadku gdy potrzeba badań specjalistycznych, np. gdy istnieje podejrzenie choroby Alzheimera lub chorób nowotworowych, wykonuje się tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny.

Nie jest zalecane stosowanie suplementów na koncentrację. Dużo rozsądniejszym podejściem jest wykonanie badań i uzupełnianie tego, czego faktycznie u danej osoby brakuje. Zazwyczaj nie za pomocą suplementów diety, a za pomocą leków (zawierających np. żelazo czy witaminę D), które są często o wiele lepiej przebadane.

Pamiętaj, że każdy z nas ma czasami gorsze dni, więc nie wpadaj w panikę, jeśli od czasu do czasu zdarzy Ci się zgubić klucze czy zapomnieć o ważnym spotkaniu. Ważne jest jednak, aby obserwować swoje ciało i umysł. W przypadku trudności z koncentracją ważne jest, aby szukać profesjonalnej pomocy, ale także stosować proste strategie, które mogą poprawić nasze skupienie. Na przykład spróbuj ustawiać sobie realistyczne cele, dzielić zadania na mniejsze części czy też stosować technikę Pomodoro – krótkie, 25-minutowe sesje pracy z 5-minutowymi przerwami.

Co zmienia rozpoznanie ADHD?

Często słyszę „Mam 35 lat, pracę, dzieci – jakoś sobie radzę. Po co mi ten papier?”. Diagnoza to nie etykietka. To mapa, która pozwala zrozumieć teren, po którym od lat poruszasz się po omacku.

Nieleczone ADHD to nie tylko bałagan w dokumentach. Badania są bezlitosne – brak leczenia niesie za sobą poważne konsekwencje zdrowotne i życiowe[7]:

  • większe ryzyko depresji i lęku, wynikające z wieloletniego poczucia inności i bycia „przegrywem”,
  • podatność na uzależnienia: mózg głodny dopaminy szuka jej wszędzie – w alkoholu, nikotynie czy narkotykach,
  • problemy z masą ciała: impulsywność sprzyja podjadaniu, a problemy z planowaniem utrudniają dbanie o regularność posiłków, co sprawia, że kobiety z ADHD częściej zmagają się z otyłością[8],
  • problemy zawodowe i finansowe: częstsze zmiany pracy, niższe zarobki mimo wysokich kompetencji, zapomniane rachunki generujące odsetki.

Co zatem daje diagnoza?

  • Ulgę. „W końcu wiem, co mi jest”. To moment, w którym przestajesz się biczować za lenistwo. Rozumiesz, że Twój mózg działa inaczej.
  • Dostęp do leczenia farmakologicznego. Leki na ADHD (np. psychostymulanty, takie jak metylofenidat, albo niestymulująca atomoksetyna) są dobrze przebadane i skuteczne, także u dorosłych[9]. U wielu pacjentów działają jak „okulary dla mózgu” – wyciszają szum, pozwalają się skupić, zmniejszają napięcie. Nie zmieniają osobowości – pomagają jej dojść do głosu.
  • Dostęp do celowanej terapii. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) uczy konkretnych narzędzi zarządzania czasem, organizacją i emocjami[6].

Jak wygląda diagnoza ADHD u dorosłych?

Proces diagnostyczny ADHD u dorosłych może składać się z kilku elementów:

  • wstępnej konsultacji psychologicznej (kwalifikacji do dalszej diagnostyki);
  • rozszerzonego wywiadu – jeśli jest to możliwe, także z osobą, która znała Cię w dzieciństwie;
  • testów diagnostycznych: DIVA-5, przeprowadzanego przez psychologa, oraz testów uzupełniających, które wypełniasz samodzielnie w domu (niektóre formularze są przeznaczone również dla Twoich bliskich);
  • rozmowy z psychiatrą i postawienia ostatecznej diagnozy wraz z planem leczenia;
  • ewentualnych wizyt kontrolnych.

Diagnostykę ADHD u dorosłych, online lub hybrydowo, prowadzą też specjaliści Zapytaj Lekarza.

Najczęstsze pytania i obawy

Czy to nie za późno na diagnozę?

Nigdy nie jest za późno. Zdarzają się pacjentki diagnozowane po pięćdziesiątce, które mówią, że wreszcie odzyskały spokój i zrozumiały historię swojego życia.

Czy muszę brać leki?

Nie, nie musisz, ewentualną decyzję o farmakoterapii omówisz z lekarzem. Pamiętaj jednak, że leki nie zmienią Twojej osobowości. To mit. Prawidłowo dobrane nie robią z Ciebie „zombie”. Przeciwnie: sprawiają, że czujesz się bardziej sobą, bo u wielu osób zdejmują warstwę chaosu, która je przytłaczała.

A co, jeśli sobie to wymyśliłam?

Te obawy ma wiele osób. Właśnie po to jest proces diagnostyczny – specjalista obiektywnie oceni objawy, opierając się na kryteriach medycznych, nie na Twoich obawach.

Źródła (9)· pokaż
  1. Song P i wsp. The prevalence of adult attention-deficit hyperactivity disorder: A global systematic review and meta-analysis. J Glob Health, 2021.
  2. Faraone SV. The pharmacology of amphetamine and methylphenidate: Relevance to the neurobiology of attention-deficit/hyperactivity disorder and other psychiatric comorbidities. Neurosci Biobehav Rev, 2018.
  3. Faraone SV, Biederman J, Mick E. The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: a meta-analysis of follow-up studies. Psychol Med, 2006.
  4. Sibley MH i wsp. Variable Patterns of Remission From ADHD in the Multimodal Treatment Study of ADHD. Am J Psychiatry, 2022.
  5. Young S i wsp. Females with ADHD: An expert consensus statement taking a lifespan approach providing guidance for the identification and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in girls and women. BMC Psychiatry, 2020.
  6. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87). NICE, 2019.
  7. Faraone SV i wsp. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neurosci Biobehav Rev, 2021.
  8. Cortese S i wsp. Association Between ADHD and Obesity: A Systematic Review and Meta-Analysis. Am J Psychiatry, 2016.
  9. Cortese S i wsp. Comparative efficacy and tolerability of medications for attention-deficit hyperactivity disorder in children, adolescents, and adults: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry, 2018.

Kto przygotował ten artykuł

lek. Katarzyna WoźniakKW
Autorka

lek. Katarzyna Woźniak

Numer prawa wykonywania zawodu: 3534736

Lekarka, absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Lublinie (2018) i doktorantka tej uczelni. Członkini Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości z certyfikatem w zakresie kompleksowego leczenia choroby otyłościowej. Założycielka Zapytaj Lekarza, gdzie prowadzi pacjentów leczących otyłość. Od 2016 roku jako „Mama i Stetoskop” edukuje o zdrowiu w mediach społecznościowych.

Zobacz profil

Chcesz porozmawiać ze specjalistą?

Artykuł to dopiero początek. Umów konsultację i otrzymaj indywidualną diagnozę oraz plan leczenia.

Dołącz do 30 000+ pacjentów, którzy nam zaufali