Kleszcze: jak się chronić, jak bezpiecznie usunąć kleszcza i kiedy do lekarza
Jak ubrać się na spacer, jakie repelenty wybrać dla dzieci, jak obejrzeć skórę po powrocie, jak usunąć kleszcza pęsetą i jakie błędy popełniamy najczęściej. Do tego borelioza i szczepienie przeciw KZM.

Kiedy przychodzi czas pięknej pogody, zachęcający do spacerów po lesie, zabaw w ogrodzie i relaksu w parku, warto pamiętać, że we wszystkich tych urokliwych miejscach czyhają kleszcze. Ich szczególna aktywność przypada na przełom maja i czerwca oraz września i października, choć przy cieplejszej pogodzie kleszcze bywają aktywne od marca nawet do listopada[2]. Dlatego warto wiedzieć, jak unikać ukąszeń przez te drobne, lecz potencjalnie niebezpieczne stworzenia.
Jak zapobiegać ukąszeniom przez kleszcze?
Planując spacery po obszarach, gdzie kleszcze są szczególnie powszechne, takich jak gęste trawy (łąki, lasy, ogrody, parki, a nawet miejskie skwery), pamiętajmy o odpowiedniej ochronie.
Najlepszą ochroną dla małych dzieci, które podróżują w wózkach, jest moskitiera. Stanowi jedno z najlepszych, najtańszych i bezpiecznych zabezpieczeń przed kleszczami. Ważne jest, aby była ona wystarczająco gęsta i starannie założona, aby całkowicie okrywała wózek, zapewniając skuteczną ochronę przed insektami.
Starsze dzieci i dorośli powinni nosić spodnie z długimi nogawkami oraz wierzchnie okrycie z długim rękawem. Ubrania w jasnych, stonowanych kolorach są najlepszym wyborem z dwóch powodów: po pierwsze, intensywne barwy mogą przyciągać owady, a po drugie, na jasnym tle łatwiej dostrzec czarne kleszcze. Jeśli planujemy spacerować po trawiastych obszarach, warto wybrać obuwie, które sięga powyżej trawy, najlepiej do kostki. Choć buty tego typu nie są popularne latem, można zastosować alternatywną strategię: wsunąć spodnie w skarpety, co stanowi skuteczną ochronę przed kleszczami. To samo zalecenie dotyczy dzieci. Niezwykle istotne jest również noszenie nakrycia głowy, szczególnie w lesie, aby zminimalizować ryzyko kontaktu z kleszczami. Nie bez powodu grzybiarze chodzą do lasu w kapeluszach.
Środki odstraszające kleszcze
Istnieje wiele środków odstraszających kleszcze i inne owady, jednak należy je stosować z rozwagą, dostosowując je do wieku dzieci.
Repelenty
Najczęściej stosowane są środki zawierające DEET (dietylotoluamid), które są uznawane za najskuteczniejsze. Innymi popularnymi substancjami czynnymi są IR3535 oraz pikarydyna. Jednak ich użycie musi być dostosowane do wieku dzieci.
- Dzieci poniżej 2. miesiąca życia: nie stosujemy żadnych repelentów, tylko moskitiery.
- Dzieci powyżej 2. miesiąca życia, a zwłaszcza poniżej 2. lub 3. roku życia: należy sprawdzić stężenie DEET i odpowiednio dostosować produkt do wieku dziecka. American Academy of Pediatrics zaleca, by do 2. roku życia stosować DEET oszczędnie. Wyższe stężenie nie chroni lepiej, tylko dłużej: 10% DEET działa ok. 2 godzin, 30% ok. 5 godzin, a powyżej 50% ochrona już się nie wydłuża[3].
Zawsze przed zastosowaniem należy sprawdzić na opakowaniu, od jakiego wieku można z produktu korzystać, jakie jest prawidłowe użytkowanie, czyli czy stosuje się go na ubranie czy na skórę, jeśli tak, to na jakie części ciała, co ile czasu powtarzać nakładanie środka odstraszającego kleszcze oraz ile razy dziennie maksymalnie można z niego skorzystać.
Środki na bazie olejków naturalnych
Naturalne środki odstraszające, np. na bazie olejków roślinnych, często mogą być stosowane już u rocznych dzieci, co czyni je atrakcyjną opcją dla rodziców. Jednak warto pamiętać, że preparatów zawierających olejek z eukaliptusa cytrynowego nie należy stosować u dzieci do 3. roku życia. Są one mniej trwałe i mniej skuteczne niż repelenty chemiczne, a niektóre mogą podrażniać skórę. Tam, gdzie kleszczy jest dużo, American Academy of Pediatrics zaleca wybór DEET, pikarydyny lub innego zatwierdzonego środka[3]. Ważne jest przeczytanie ulotki produktu, aby zapoznać się z zaleceniami producenta dotyczącymi wieku użytkowników, sposobu aplikacji oraz częstotliwości stosowania, co zapewni skuteczną ochronę i minimalizację ryzyka dla najmłodszych.
Dodatkowe środki ostrożności
- Staraj się unikać miejsc, gdzie kleszcze są najbardziej aktywne, takich jak wysokie trawy, gęste krzewy i zarośla.
- Po powrocie do domu dokładnie sprawdź skórę, zwracając szczególną uwagę na miejsca, gdzie skóra jest cienka i wilgotna, czyli na obszary za uszami, pachy, pachwiny, okolice pępka oraz inne fałdy skórne.
- W miejscach rekreacyjnych staraj się utrzymywać trawniki krótko przycięte, usuwając również liście, które mogą przyciągać kleszcze.
- Po powrocie do domu natychmiast umyj skórę wodą i mydłem, a odzież wypierz. Działania te pomogą usunąć wszelkie kleszcze, które mogłyby się jeszcze znajdować na skórze lub ubraniach, minimalizując ryzyko ukąszenia i przeniesienia chorób przez kleszcze.
Pamiętaj, że odpowiednia ochrona i profilaktyka są kluczowe w minimalizowaniu ryzyka ukąszenia przez kleszcze i przenoszonych przez nie chorób.
Jak właściwie używać preparatów odstraszających kleszcze?
- Nie stosuj preparatu na skórę pod ubraniem. Rozpylaj go jedynie na odsłonięte części ciała.
- Unikaj bezpośredniego rozpylania na twarz. Najpierw aplikuj preparat na dłonie, a następnie delikatnie rozprowadź go na twarzy, dbając o to, by nie dostał się do oczu.
- Nie stosuj preparatu bezpośrednio na skórę dziecka. Najpierw nałóż go na swoje dłonie, a następnie delikatnie rozprowadź na skórze dziecka.
- Nie aplikuj preparatu na dłonie dziecka. Ograniczysz w ten sposób ryzyko dostania się preparatu do buzi dziecka.
- Unikaj stosowania preparatu na rany, skaleczenia lub podrażnioną skórę.
- Nie rozpylaj preparatu w zamkniętych pomieszczeniach, aby uniknąć jego wdychania.
- Nie stosuj preparatu w pobliżu żywności.
Dodatkowo ważne jest przestrzeganie zaleceń producenta dotyczących sposobu aplikacji i częstotliwości stosowania preparatu[3]. Jeżeli po zastosowaniu repelentu wystąpi reakcja skórna, należy umyć skórę wodą z mydłem oraz przerwać używanie danego repelentu. Repelenty działają podobnie na komary, o czym piszemy w tekście o użądleniach i ukąszeniach owadów.
Alternatywne sposoby odstraszania kleszczy – czy to działa?
Odstraszacze dźwiękowe, zwane również ultradźwiękowymi repelentami, emitują dźwięki o wysokiej częstotliwości, które teoretycznie mają odstraszać różne gatunki owadów, w tym kleszcze. Pomysł opiera się na twierdzeniu, że dźwięki te są nieznośne dla owadów, ale niesłyszalne dla ludzi.
Jednak, według dostępnych badań naukowych, nie ma przekonujących dowodów, które by potwierdzały skuteczność takich urządzeń w odstraszaniu kleszczy lub innych owadów. Podobnie nieskuteczne są opaski nasączone repelentem oraz przyjmowanie witaminy B czy czosnku[4]. Zawsze zaleca się stosowanie metod odstraszania, które są naukowo udokumentowane.
Jak sprawdzać skórę po powrocie do domu?
- Przeprowadź dokładną inspekcję skóry. Skoncentruj się na miejscach z cienką i wilgotną skórą oraz w szczelinach, które kleszcze preferują.
- Sprawdź następujące obszary: okolice małżowin usznych i za uszami; skórę głowy (kleszcze mają trudności z poruszaniem się między włosami, więc szczególnie zwróć uwagę na granicę włosów i przedziałki, ale warto przejrzeć całą owłosioną skórę głowy); pachy, pachwiny, pępek; inne fałdy skórne, w tym okolice intymne.
- Użyj lusterka, aby dokładnie sprawdzić trudno dostępne miejsca, lub poproś kogoś o pomoc.
- Dokładnie obejrzyj całe ciało. Nie zapomnij o obszarach, które mogą wydawać się mniej narażone, takich jak plecy i nogi.
Pamiętaj! Usunięcie kleszcza w ciągu 24 godzin od ugryzienia znacząco zmniejsza ryzyko zarażenia boreliozą. Ryzyko przeniesienia krętków rośnie wraz z czasem żerowania kleszcza, dlatego usunięcie go już w pierwszych godzinach jest bardzo pomocne[5]. Regularna kontrola skóry i natychmiastowe usuwanie kleszczy są kluczowe w minimalizowaniu ryzyka potencjalnych infekcji.
Jak usunąć kleszcza?
- Jeśli znajdziesz kleszcza, użyj pęsety do jego bezpiecznego usunięcia. Można również użyć specjalistycznych narzędzi do usuwania kleszczy dostępnych w aptekach, które są równie skuteczne jak pęseta.
- Chwyć kleszcza jak najbliżej skóry i delikatnie, ale stanowczo pociągnij do góry, trzymając go pod kątem prostym. Spokojnym ruchem ciągnij ku górze, stopniowo zwiększając siłę, aż do usunięcia pasożyta[1].
- Unikaj ściskania ciała kleszcza, aby zmniejszyć ryzyko zakażenia.
- Następnie odkaź skórę 70% alkoholem lub jodyną, umyj ręce oraz zdezynfekuj pęsetę.
Ja sama, gdy miałam tę wątpliwą przyjemność usuwać kleszcza, wolałam robić to pęsetą.
Jeśli nie czujesz się pewnie, usuń kleszcza w gabinecie lekarza POZ (podstawowej opieki zdrowotnej) lub w nocnej i weekendowej pomocy lekarskiej. Nie zgłaszaj się z tym do SOR (szpitalnego oddziału ratunkowego), gdyż to nie jest nagły przypadek medyczny.
Monitoruj miejsce ukąszenia. Po usunięciu kleszcza obserwuj miejsce ukąszenia przez kilka tygodni. Gdy tylko zauważysz rumień regularnie powiększający się (powyżej 5 cm średnicy), należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza, który zdecyduje o leczeniu antybiotykiem. Wczesne leczenie jest kluczowym krokiem w zapobieganiu późnym postaciom boreliozy. Zazwyczaj terapia trwa od 2 do 3 tygodni[2]. Dłuższe kuracje nie tylko nie przynoszą dodatkowych korzyści, ale także mogą zwiększyć ryzyko powikłań. Do lekarza zgłoś się także wtedy, gdy w ciągu kilku tygodni po ukłuciu pojawi się gorączka lub objawy podobne do grypy. Silny ból głowy, sztywność karku, splątanie, drgawki lub niedowład wymagają pilnej pomocy (SOR lub 112).
Najczęstsze błędy podczas usuwania kleszcza
- Zgniecenie lub ściskanie ciała kleszcza może spowodować wydostanie się jego płynów ustrojowych do rany, zwiększając ryzyko infekcji.
- Obracanie, szarpanie kleszcza lub gwałtowne ruchy mogą spowodować oderwanie głowy kleszcza od jego ciała, co utrudnia jego całkowite usunięcie.
- Usuwanie kleszcza gołymi rękami zamiast pęsety lub specjalistycznego narzędzia może prowadzić do przeniesienia patogenów na skórę lub do rany.
- Stosowanie substancji takich jak olej, masło, alkohol czy wazelina przed usunięciem kleszcza może go podrażnić i sprawić, że wprowadzi do skóry więcej zakażonych płynów. Takie domowe praktyki jedynie opóźniają i utrudniają usunięcie pasożyta[1].
- Brak odkażenia miejsca po usunięciu kleszcza może prowadzić do infekcji.
- Wydłubywanie na siłę fragmentu, który został w skórze. Jeśli nie da się go łatwo usunąć pęsetą, zostaw go, bo skóra zwykle sama go usunie podczas gojenia[1]. Obserwuj to miejsce tak samo jak po usunięciu całego kleszcza.
- Nieumycie rąk po usunięciu kleszcza i niezdezynfekowanie narzędzi po usunięciu kleszcza zwiększa ryzyko rozprzestrzenienia patogenów.
Jakie choroby przenoszą kleszcze?
W Polsce do chorób przenoszonych przez kleszcze należą: borelioza z Lyme, gorączka Q, tularemia, bartonelloza, babeszjoza, anaplazmoza (dawniej nazywana erlichiozą granulocytarną), kleszczowe zapalenie mózgu, a także riketsjozy z grupy gorączek plamistych. Dane epidemiologiczne wykazują, że borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) są najczęściej odnotowywane, pozostałe choroby przenoszone przez kleszcze występują znacznie rzadziej, zazwyczaj w pojedynczych przypadkach.
W 2024 roku w Polsce zgłoszono prawie 30 tysięcy przypadków boreliozy z Lyme (29 860) i ok. 800 przypadków kleszczowego zapalenia mózgu (805)[6]. Inne choroby przenoszone przez kleszcze są zgłaszane rzadziej lub nie są zgłaszane wcale.
Borelioza
Przed boreliozą możemy bronić się jedynie profilaktyką oraz antybiotykoterapią w przypadku, gdy w miejscu, w którym znaleźliśmy kleszcza, powstał rumień wędrujący. Pojawia się on zwykle po 1–4 tygodniach od ukłucia. Bywa jednolicie czerwony, ale często ma charakterystyczny wygląd, z zaczerwienieniem w środku, przejaśnieniem na zewnątrz oraz drugim zaczerwienieniem na obwodzie. Można go porównać do tarczy strzelniczej[2]. W przypadku znalezienia takiego zaczerwienienia w okolicy ugryzienia przez kleszcza warto je sfotografować lub obrysować długopisem, by sprawdzić, czy się powiększa lub przemieszcza, co jest charakterystyczne dla wędrówki krętków boreliozy. W takim przypadku należy zgłosić się do lekarza w celu podjęcia leczenia antybiotykiem. Przy typowym rumieniu wędrującym nie trzeba czekać na wyniki badań krwi[2].
Więcej o przebiegu i leczeniu choroby przeczytasz w artykule Borelioza – czym jest, przebieg, jak leczyć?.
Kleszczowe zapalenie mózgu
Przed kleszczowym zapaleniem mózgu możemy się bronić zdecydowanie skuteczniej, gdyż istnieje na nie szczepienie. W Polsce jest to szczepienie zalecane w Programie Szczepień Ochronnych[7]. Może być podane dorosłym oraz dzieciom, które ukończyły pierwszy rok życia. Szczepienie podstawowe jest trzydawkowe. Druga dawka jest podawana 1–3 miesiące po pierwszej, a już po pierwszej dawce u ponad 90% zaszczepionych pojawiają się przeciwciała ochronne. Trzecia dawka jest podawana, w zależności od rodzaju szczepionki, po upływie 5–12 miesięcy od drugiej. Kolejne przypominające dawki, aby odporność była trwała, podaje się co 3 do 5 lat[8].
Warto się zaszczepić, ponieważ diagnostyka kleszczowego zapalenia mózgu jest bardzo trudna, w początkowym okresie choroba przebiega często łagodnie lub nawet całkiem bezobjawowo, a u 35–58% chorych z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego dochodzi do trwałych powikłań neurologicznych[8], takich jak porażenia i niedowłady, szczególnie w zakresie nerwów czaszkowych, oraz uszkodzenia móżdżku, a także zaburzenia psychiczne, takie jak ubytki pamięci, zaburzenia nastroju i koncentracji. O innych szczepieniach dla dorosłych piszemy w tekście Szczepienia dorosłych.
Źródła (8)· pokaż· ukryj
- What to Do After a Tick Bite. Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
- Lonser P i wsp. Borelioza w praktyce lekarza POZ. Lekarz POZ, 2023.
- How to Choose an Insect Repellent for Your Child. American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org), 2024.
- Mosquitoes, Ticks, and Other Arthropods (CDC Yellow Book). Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
- Factsheet about Borreliosis. Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC).
- Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2024 roku. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, Główny Inspektorat Sanitarny, 2025.
- Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na 2026 rok. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia, poz. 85, 2025.
- Szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, portal Szczepienia.Info.
Kto przygotował ten artykuł
KWlek. Katarzyna Woźniak
Lekarka, absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Lublinie (2018) i doktorantka tej uczelni. Członkini Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości z certyfikatem w zakresie kompleksowego leczenia choroby otyłościowej. Założycielka Zapytaj Lekarza, gdzie prowadzi pacjentów leczących otyłość. Od 2016 roku jako „Mama i Stetoskop” edukuje o zdrowiu w mediach społecznościowych.
Zobacz profilCzytaj dalej
Więcej materiałów z naszego poradnika.

Borelioza – czym jest, przebieg, jak leczyć?
Czym jest borelioza? Borelioza lub inaczej choroba z Lyme jest to choroba zakaźna wywołana przez bakterię a dokładniej gram-ujemnego krętka z rodziny Borrelia przenoszonego przez kleszcze. Na terenie Europy za wywołanie boreliozy odpowiedzialne są najczęściej 3 gatunki krętka, są to Borrelia garinii, B. afazelii oraz B. burgdorferi. W jaki sposób dochodzi do zakażenia?

Jak rozpoznać i zapobiec udarowi słonecznemu? Objawy i pierwsza pomoc
Poznaj objawy udaru słonecznego u dzieci i dorosłych oraz dowiedz się, jak zapobiegać przegrzaniu organizmu.

Użądlenia i ukąszenia owadów: objawy, pierwsza pomoc i kiedy do lekarza
Jak odróżnić zwykłą reakcję po użądleniu osy, pszczoły czy ukąszeniu komara od ciężkiej reakcji alergicznej, jak udzielić pierwszej pomocy i kiedy dzwonić pod 112.
Chcesz porozmawiać ze specjalistą?
Artykuł to dopiero początek. Umów konsultację i otrzymaj indywidualną diagnozę oraz plan leczenia.
Dołącz do 30 000+ pacjentów, którzy nam zaufali