PTSD (zespół stresu pourazowego): objawy, test i leczenie

Po tragicznym wydarzeniu wiele osób zastanawia się, czy to, co czuje, jest jeszcze normalne. Strach, kłopoty ze snem, natrętne obrazy przed oczami i drżenie na dźwięk syreny w pierwszych dniach po takim przeżyciu to typowa reakcja organizmu, a nie oznaka choroby. U większości ludzi te objawy słabną w ciągu kilku tygodni.

U części osób jednak nie mijają albo z czasem narastają. Wtedy możemy mieć do czynienia z zespołem stresu pourazowego, czyli PTSD. W tym tekście wyjaśniam, jak rozpoznać objawy PTSD, jak ocenić prawdopodobieństwo jego wystąpienia i jak wygląda leczenie. Jeśli czytasz go z myślą o kimś bliskim, znajdziesz tu też wskazówki, jak go wspierać.

Co to jest PTSD (zespół stresu pourazowego)

PTSD to skrót od angielskiego post-traumatic stress disorder. Po polsku mówimy zespół stresu pourazowego, a w dokumentacji medycznej spotkasz też nazwę zaburzenie stresowe pourazowe. W klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia ma kod 6B40.

Według ICD-11 zespół stresu pourazowego może rozwinąć się po zdarzeniu lub serii zdarzeń o skrajnie zagrażającym albo przerażającym charakterze^[1]. Może to być napaść, wypadek, katastrofa, wojna, przemoc seksualna, ale też bycie świadkiem czyjejś śmierci lub zagrożenia życia. Nie trzeba samemu odnieść obrażeń, by rozwinęło się PTSD.

Rozpoznanie wymaga trzech grup objawów: ponownego przeżywania zdarzenia w teraźniejszości, unikania tego, co o nim przypomina, i stałego poczucia, że zagrożenie nadal trwa. Objawy muszą utrzymywać się co najmniej kilka tygodni i wyraźnie utrudniać życie rodzinne, pracę lub naukę^[1]. Amerykańska klasyfikacja DSM-5 wymaga, by trwały dłużej niż miesiąc, i opisuje cztery grupy objawów: ponowne przeżywanie, unikanie, negatywne zmiany w myśleniu i nastroju oraz zmiany w pobudzeniu i reaktywności^[4].

PTSD to nie słabość ani brak odporności psychicznej. To reakcja mózgu i całego organizmu na przeżycie, które przekroczyło możliwości poradzenia sobie z nim w zwykły sposób. Może dotknąć każdego, niezależnie od charakteru czy wcześniejszych doświadczeń.

U kogo rozwija się PTSD i dlaczego nie u każdego

Traumatyczne wydarzenia są częste. W dużych badaniach WHO prowadzonych w 24 krajach ok. 70% dorosłych przeżyło co najmniej jedno takie zdarzenie^[5]. PTSD w ciągu życia rozwinęło się u 3,9% wszystkich badanych i u 5,6% osób, które przeżyły traumę^[6]. Oznacza to, że zdecydowana większość ludzi po trudnym przeżyciu z czasem wraca do równowagi.

Ryzyko nie jest jednak równe dla wszystkich. U kobiet PTSD rozwija się mniej więcej dwa razy częściej niż u mężczyzn^[7]. Najwyższe ryzyko niosą zdarzenia związane z przemocą ze strony innych ludzi, a wcześniejsze przeżycie wydarzeń traumatycznych zwiększa prawdopodobieństwo rozwinięcia PTSD^[5].

Z analiz czynników ryzyka wynika, że znaczenie mają zwłaszcza^[8]:

• nasilenie i rodzaj samego zdarzenia,
• brak wsparcia bliskich po zdarzeniu,
• dodatkowy stres w kolejnych tygodniach i miesiącach, np. utrata pracy, problemy zdrowotne, konflikty,
• wcześniejsze problemy psychiczne, trudne doświadczenia z dzieciństwa i choroby psychiczne w rodzinie.

W tych analizach czynniki związane z samym zdarzeniem i z tym, co dzieje się po nim, np. brak wsparcia czy dodatkowy stres, miały nieco większy wpływ na rozwój PTSD niż czynniki sprzed zdarzenia, takie jak wcześniejsze problemy psychiczne^[8]. To dobra wiadomość, bo na część z nich masz wpływ. Rozmowa z kimś zaufanym, powrót do codziennego rytmu i odciążenie od dodatkowego stresu realnie chronią.

Objawy PTSD

Objawy stresu pourazowego zwykle pojawiają się w ciągu miesiąca od zdarzenia^[2], ale mogą wystąpić też po wielu miesiącach, a nawet latach^[9]. Poniżej opisuję cztery grupy objawów, które odpowiadają też pytaniom w teście PCL-5, oraz objawy w ciele.

Ponowne przeżywanie: flashbacki i koszmary

To najbardziej charakterystyczny objaw PTSD. Wydarzenie wraca nie jak zwykłe wspomnienie, ale tak, jakby działo się tu i teraz^[1]. Może to przybrać postać:

• natrętnych, żywych obrazów, dźwięków lub zapachów z tamtej chwili,
• flashbacków, czyli momentów, w których czujesz się, jakbyś znowu był lub była na miejscu zdarzenia,
• koszmarów sennych o zdarzeniu lub o podobnym zagrożeniu,
• silnego lęku, przerażenia i reakcji ciała (kołatanie serca, pocenie się) na coś, co przypomina zdarzenie.

Unikanie miejsc, ludzi i rozmów

Żeby nie przeżywać tego na nowo, osoba z PTSD zaczyna omijać wszystko, co kojarzy się ze zdarzeniem^[1]. Może przestać chodzić w okolice, gdzie do niego doszło, unikać zatłoczonych miejsc, komunikacji miejskiej, wiadomości w telewizji albo rozmów na ten temat. Unikanie przynosi chwilową ulgę, ale z czasem zawęża życie i podtrzymuje lęk.

Zmiany w myślach i nastroju

DSM-5 zalicza do PTSD także trwałe zmiany w sposobie myślenia i odczuwania^[4]. Należą do nich poczucie winy („to moja wina”), wstyd, przekonanie, że świat jest całkowicie niebezpieczny, odcięcie od bliskich, utrata zainteresowań i trudność w odczuwaniu radości czy czułości. Czasem pojawiają się luki w pamięci dotyczące ważnych fragmentów zdarzenia.

Poczucie zagrożenia: czujność i reakcja na hałas

Ciało i mózg pozostają w trybie alarmowym, choć niebezpieczeństwo minęło^[1]. Osoba z PTSD stale obserwuje otoczenie, siada plecami do ściany, sprawdza wyjścia. Podskakuje na trzaśnięcie drzwiami, a wystrzał fajerwerków czy huk na ulicy może wywołać silny lęk. Często towarzyszą temu drażliwość, wybuchy złości, kłopoty z koncentracją i z zasypianiem.

Objawy w ciele, czyli objawy somatyczne PTSD

Stres pourazowy daje też objawy fizyczne, dla których badania nie pokazują innej przyczyny. Najczęściej są to bóle głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowe i bóle w różnych częściach ciała^[9][10]. Do tego dochodzą zmęczenie po nieprzespanych nocach, napięcie mięśni i nagłe przyspieszenie bicia serca. Takie dolegliwości warto omówić z lekarzem, bo inne choroby trzeba wykluczyć, a objawy w ciele często słabną razem z leczeniem PTSD.

Jak zachowuje się osoba z PTSD

Bliscy często zauważają zmianę, zanim sama osoba nazwie problem. Może stać się wycofana, unikać spotkań i wyjść, które wcześniej lubiła. Bywa rozdrażniona, wybucha z błahego powodu, źle śpi, budzi się z krzykiem. Czasem sięga po alkohol, żeby zasnąć albo „wyłączyć” myśli. Bywa też, że wydaje się nieobecna, jakby była myślami gdzie indziej.

U dzieci PTSD może wyglądać inaczej: dziecko odtwarza zdarzenie w zabawie, ma koszmary, wraca do moczenia nocnego, skarży się na bóle brzucha i głowy^[9]. Jeśli martwisz się o dziecko, przeczytaj, jak rozmawiać z dzieckiem o trudnych wydarzeniach.

Ostra reakcja na stres czy PTSD?

Silne objawy w pierwszych dniach po zdarzeniu nie oznaczają, że rozwija się PTSD. ICD-11 nie uznaje ostrej reakcji na stres za zaburzenie psychiczne, tylko za zrozumiałą odpowiedź na skrajne przeżycie, która zwykle zaczyna słabnąć w ciągu około tygodnia^[1]. W DSM-5 objawy trwające od 3 dni do miesiąca to ostre zaburzenie stresowe, a PTSD rozpoznaje się dopiero wtedy, gdy trwają dłużej^[4]. Więcej o pierwszych tygodniach przeczytasz w artykule Ostra reakcja na stres.

W pierwszych dniach po traumatycznym wydarzeniu szczególnie pomocne mogą być działania, które przywracają poczucie bezpieczeństwa, stabilności i przewidywalności: stały rytm dnia, regularny sen i posiłki, kontakt z najbliższymi i ograniczenie oglądania wiadomości o wydarzeniu^[10]. Tuż po traumatycznym przeżyciu nie zaleca się rutynowo tzw. debriefingu psychologicznego, czyli szczegółowego odtwarzania i omawiania przebiegu zdarzenia i związanych z nim emocji. Nie wykazano, by chronił przed PTSD, a części osób może nawet zaszkodzić^[3]. Jeśli chcesz wesprzeć bliską osobę po takim przeżyciu, często wystarczy, że przy niej będziesz, wysłuchasz jej i okażesz zrozumienie. Przy łagodniejszych objawach wytyczne zalecają za to uważną obserwację i ponowny kontakt ze specjalistą w ciągu miesiąca^[3].

Złożone PTSD (C-PTSD)

ICD-11 wyróżnia osobne rozpoznanie: złożony zespół stresu pourazowego, w skrócie C-PTSD lub CPTSD (kod 6B41). Rozwija się zwykle nie po jednym zdarzeniu, ale po długotrwałych lub powtarzających się wydarzeniach traumatycznych, od których trudno lub nie da się uciec, np. po przemocy domowej trwającej latami, wykorzystywaniu w dzieciństwie, niewoli czy torturach^[1].

Osoba z C-PTSD ma wszystkie objawy PTSD, a do tego trwałe trudności w trzech obszarach^[1][11]:

• w regulowaniu emocji (gwałtowne reakcje albo emocjonalne odrętwienie),
• w obrazie siebie (poczucie bycia gorszym, pokonanym, bezwartościowym, przewlekły wstyd i wina),
• w relacjach (trudność w budowaniu bliskości i utrzymaniu związków).

Leczenie złożonego PTSD zwykle trwa dłużej, a terapeuta poświęca więcej czasu na zbudowanie zaufania i poczucia bezpieczeństwa^[3].

Jak sprawdzić, czy masz PTSD

Pierwszym krokiem może być test przesiewowy PCL-5. To 20 pytań o objawy z ostatniego miesiąca, ocenianych w skali od 0 do 4 punktów. Wynik od 31–33 punktów w górę wskazuje na prawdopodobieństwo wystąpienia PTSD^[12]. Test ma polską adaptację sprawdzoną w badaniu naukowym^[13]. Możesz go wypełnić bezpłatnie na naszej stronie: test na PTSD (PCL-5). Odpowiedzi nie są nigdzie zapisywane.

Pamiętaj, że test nie stawia diagnozy. Pokazuje, jak nasilone są objawy, a ich ocena należy do specjalisty^[12]. Rozpoznanie PTSD stawia lekarz psychiatra lub psycholog po rozmowie, w której sprawdza też, czy objawów nie wyjaśnia lepiej np. depresja, zaburzenie lękowe albo zaburzenia adaptacyjne. W pierwszych tygodniach po zdarzeniu wysoki wynik bywa naturalną reakcją, dlatego test ma największy sens, gdy od zdarzenia minął co najmniej miesiąc.

Nie czekaj z konsultacją, jeśli:

• objawy trwają dłużej niż 4 tygodnie albo z czasem się nasilają,
• przez lęk, koszmary lub unikanie nie dajesz rady chodzić do pracy, szkoły czy wychodzić z domu,
• śpisz tak źle, że trudno Ci funkcjonować w ciągu dnia,
• coraz częściej sięgasz po alkohol, leki uspokajające lub inne substancje,
• masz napady silnego lęku z kołataniem serca i dusznością (przeczytaj, co robić przy ataku paniki),
• pojawiają się myśli, że nie warto żyć. Wtedy dzwoń od razu pod 800 70 2222 lub 116 123, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia pod 112.

Leczenie PTSD

Zespół stresu pourazowego dobrze się leczy. Według WHO i brytyjskich wytycznych NICE leczeniem pierwszego wyboru jest psychoterapia skoncentrowana na traumie^[2][3]. Leki mogą ją uzupełnić lub zastąpić, gdy ktoś woli taką formę leczenia.

Psychoterapia skoncentrowana na traumie: TF-CBT, CPT, EMDR

Najlepiej przebadane metody to odmiany terapii poznawczo-behawioralnej skoncentrowanej na traumie (TF-CBT), m.in. terapia przetwarzania poznawczego (CPT), terapia poznawcza PTSD i terapia długotrwałej ekspozycji, a także EMDR, czyli terapia z wykorzystaniem ruchów gałek ocznych^[3][10].

Wszystkie mają wspólny cel: pomóc mózgowi „przetworzyć” wspomnienie tak, by stało się zwykłą, choć bolesną częścią przeszłości, a nie alarmem, który włącza się w teraźniejszości. Terapeuta najpierw wyjaśnia, co dzieje się z Twoim ciałem i umysłem, uczy sposobów radzenia sobie z napięciem i flashbackami. Dopiero potem, w Twoim tempie, wracacie do wspomnienia i do unikanych sytuacji. Ważną częścią terapii jest powrót do pracy, relacji i codziennych aktywności^[3].

Gdy objawy są silne już w pierwszym miesiącu po zdarzeniu, NICE zaleca, by terapię skoncentrowaną na traumie zaproponować od razu, bez czekania na pełne rozpoznanie PTSD^[3].

Leki w leczeniu PTSD

Leczenie farmakologiczne PTSD rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy ktoś woli leki od psychoterapii. Lekarz może wtedy zaproponować lek przeciwdepresyjny, najczęściej z grupy SSRI lub SNRI, i regularnie oceniać jego działanie^[3]. Takie leki działają stopniowo i nie należy ich odstawiać na własną rękę, nawet gdy poczujesz się lepiej. W szczególnych sytuacjach psychiatra może dołączyć inne leki.

Leki z grupy benzodiazepin nie są zalecane do zapobiegania PTSD^[3], a przyjmowane przez dłuższy czas grożą uzależnieniem. U dzieci i młodzieży wytyczne nie zalecają leków w leczeniu PTSD, podstawą jest psychoterapia^[3].

Ile trwa leczenie i czy PTSD można wyleczyć

Psychoterapia skoncentrowana na traumie obejmuje zwykle 8–12 sesji, a więcej, gdy ktoś doświadczył kilku wydarzeń traumatycznych^[3]. Wiele osób zauważa poprawę już w trakcie terapii, a po jej zakończeniu objawy ustępują albo przestają utrudniać codzienne funkcjonowanie. Tak, PTSD można wyleczyć. Czasem po latach, np. w rocznicę zdarzenia, objawy mogą nawrócić. Wtedy pomagają sesje przypominające, które warto zaplanować z terapeutą^[3].

Co się dzieje z nieleczonym PTSD

U części osób objawy słabną same, ale nie warto na to liczyć. W badaniach, które dotyczyły osób z PTSD bez specjalistycznego leczenia i trwały średnio ponad 3 lata, objawy ustąpiły u 44% z nich^[14]. W dużych badaniach WHO połowa osób z PTSD miała objawy przewlekłe^[6].

Nieleczony zespół stresu pourazowego często pociąga za sobą kolejne problemy: depresję, zaburzenia lękowe, nadużywanie alkoholu lub innych substancji, a także myśli samobójcze^[2]. Długotrwałe życie w trybie alarmowym wyczerpuje organizm podobnie jak przewlekły stres. Jeśli zauważasz u siebie utratę radości, smutek i brak energii, sprawdź, jakie są objawy depresji. Dobra wiadomość jest taka, że terapia pomaga także wtedy, gdy od zdarzenia minęło dużo czasu.

Jak wspierać osobę z PTSD

• Bądź obok i słuchaj, gdy chce mówić. Nie naciskaj na opowiadanie o zdarzeniu i nie oceniaj jej reakcji.
• Nie mów „weź się w garść” ani „to już minęło”. Dla niej zagrożenie wciąż jest odczuwalne.
• Pomagaj w zwykłych sprawach: zakupy, wspólny spacer, przypilnowanie posiłków i snu.
• Zachęcaj do konsultacji ze specjalistą, możesz pomóc znaleźć termin albo pójść razem.
• Dowiedz się, czym jest PTSD. Zrozumienie objawów ułatwia cierpliwość, gdy pojawia się drażliwość albo wycofanie.
• Zadbaj też o siebie. Wspieranie bliskiej osoby jest obciążające i Ty również możesz potrzebować rozmowy ze specjalistą.

Jeśli słyszysz od bliskiej osoby, że nie widzi sensu życia, potraktuj to poważnie. Zapytaj wprost o myśli samobójcze, zostań z nią i zadzwoń pod 800 70 2222, a gdy życie jest zagrożone, pod 112.

PTSD dobrze się leczy

Stres pourazowy to nie wyrok ani dowód słabości. To zaburzenie, na które są skuteczne metody leczenia, a im wcześniej po nie sięgniesz, tym szybciej wrócisz do równowagi. Jeśli od trudnego przeżycia minął ponad miesiąc, a objawy nie słabną, wypełnij test PCL-5 i porozmawiaj z psychiatrą lub psychoterapeutą. Konsultacja online pozwala zacząć bez wychodzenia z domu, co przy unikaniu i lęku bywa dużym ułatwieniem.

Najczęstsze pytania o PTSD